Choć wojna jest często postrzegana jako domena mężczyzn, w rzeczywistości dotyczy wszystkich. Podczas angażującego i rozwijającego cyklu wykładów, spotkań i warsztatów przyjrzymy się temu, w jakim stopniu konflikty zbrojne dotykają kobiet. Sprawdzimy, czy ich punkt widzenia przedostaje się do mainstreamu, a także zajmiemy się ich rolą i sposobem przedstawienia w popkulturze. Poszukamy odpowiedzi na pytania, w jaki sposób upamiętnia się te tragiczne wydarzenia i czy pamięć ta obejmuje również kobiety. Zastanowimy się, jak należy mówić i uczyć o wojnie, aby znalazło się miejsce zarówno na męską, jak i kobiecą narrację.
Udział w kursie jest bezpłatny. Zajęcia będą się odbywały w trybie hybrydowym:
Uczestniczki i uczestnicy spoza Warszawy, (ale na terenie Polski) mogą ubiegać się o zwrot kosztów podróży. Zwracamy koszty do i z Warszawy na zajęcia stacjonarne, maksymalnie do wysokości 600 zł za wszystkie przejazdy. Regulamin organizacji podróży →
Zajęcia będą prowadzone w języku polskim i jeden z wykładów odbędzie się w języku angielskim. Dlatego jednym z wymogów uczestnictwa w kursie jest znajomość języka polskiego w stopniu komunikatywnym.
15 listopada, godz. 18.00-19.30 – wykład online
"II wojna światowa i płeć. O kobiecych doświadczeniach wojennych i okupacyjnych słów kilka", dr hab. Dobrochna Kałwa
Podczas wykładu będziemy szukać odpowiedzi na pytanie o odmienność i podobieństwo kobiecych doświadczeń i strategii stosowanych w warunkach wojny — walki frontowej, okupacji, pracy przymusowej, obozu, śmierci. Na ile porządek płci kształtował obszary zagrożenia, strategie przetrwania i doświadczenie przemocy ze strony kobiet.
Dr hab. Dobrochna Kałwa – historyczka, absolwentka Uniwersytetu Jagiellońskiego, od 2012 pracowniczka Uniwersytetu Warszawskiego. Naukowo zajmuje się kulturową historią kobiet, metodologią badań historycznych oraz historią mówioną. Członkini redakcji "Aspasia. The International Yearbook of Central, Eastern, and Southeastern European Women’s and Gender History", "Women’s History Review". Autorka i współautorka książek i artykułów naukowych, m.in. "Kobieta aktywna w Polsce międzywojennej. Dylematy środowisk kobiecych", "Migration als Ressource: Zur Pendelmigration polnischer Frauen in Privathaushalte der Bundesrepublik", "Obyczaje w Polsce. Od średniowiecza do czasów współczesnych", "From mentalities to anthropological history. Theory and methods".
19 listopada, godz. 11.00-18.00 – Muzeum POLIN, sala edukacyjna nr 3
- 10.30-11.00 – rejestracja uczestniczek/uczestników
- 11.00-12.00 – przywitanie, wprowadzenie do kursu oraz omówienie programu – Katarzyna Jakubowicz i Marianna Shpak
- 12.00-12.10 – przerwa
- 12.00-13.30 – indywidualne zwiedzanie wystawy czasowej "Wokół nas morze ognia"; refleksja po zwiedzaniu
- 13.30-14.30 – lunch
- 14.30-16.00 – oprowadzanie po wystawie stałej (wybrane galerie) – Katarzyna Jakubowicz
- 16.00-16.10 – przerwa
- 16.10-18.00 – warsztaty integracyjne "Poznajmy się!" – Magda Żarnawska.
To dwie godziny dla Was. W czasie wspólnych aktywności poznamy się, poszukamy tego, co nas łączy i docenimy różnorodność naszej grupy.
Magda Żarnawska – socjolożka, trenerka dramy stosowanej i instruktorka Teatru Forum. Od 2020 roku edukatorka w dziale edukacji Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.
22 listopada, godz. 18.00-19.30 – wykład online
"O nieopowiadaniu. Przemoc seksualna w czasie II wojny światowej", dr Joanna Ostrowska
Seksualność w trakcie zbrojnego konfliktu najczęściej sprowadza się do przemocy: masowych gwałtów, zniewolenia, naznaczania. Doświadczenie przemocy seksualnej nadal pozostaje w sferze tabu. Przemilczany pozostaje sam fakt istnienia tego zjawiska, przemilczane są jego ofiary. Przemilczany jest też okres powojenny – czas, w którym wojenny los kobiet równał się z grzechem kolaboracji, kobiet, którym publicznie golono głowy za intymne relacje z wrogiem.
Dr Joanna Ostrowska – absolwentka Instytutu Sztuk Audiowizualnych Uniwersytetu Jagiellońskiego, Katedry Judaistyki UJ i Gender Studies na Uniwersytecie Warszawskim. Studiowała również produkcję filmową i telewizyjną na PWSFTviT w Łodzi. W 2015 doktoryzowała się z nauk humanistycznych w zakresie historii, specjalność judaistyka, na Wydziale Historycznym UJ na podstawie pracy "Seksualność w warunkach opresji i poetyka jej reprezentacji".
Jest członkinią "Krytyki Politycznej" i Restartu. Publikowała m.in. w czasopismach: "Krytyka Polityczna", "Ha!art", "Polityka", "Film", "Kino", "Res Publica Nowa", "Teksty Drugie", "Czas Kultury", "Dwutygodnik", "Midrasz". Wykładała w Katedrze Judaistyki UJ, na Gender Studies UJ, UW i IBL PAN, na Żydowskim Uniwersytecie Otwartym i Studiach polsko-żydowskich PAN. Zajmuje się m.in. tematyką związaną ze zjawiskiem przemocy seksualnej (II wojna światowa) i zapomnianymi ofiarami nazizmu. Pracowała również jako dramaturżka teatralna. W 2021 roku Joanna Ostrowska została uhonorowana nagrodą Orfeo Iris 2021 ILGCN (International Rainbow Culture Network) za badania i publikacje dotyczące historii osób nieheteronormatywnych w czasie II wojny światowej.
29 listopada, godz. 18.00-19.30 – wykład online
"Kobiety w wojnie Rosji z Ukrainą: Wybory, role, wyzwania", dr Marta Havryshko
Od początku rosyjskiej inwazji na Ukrainę w 2022 roku doświadczenia mężczyzn, kobiet i dzieci na Ukrainie stały się przedmiotem dyskursu medialnego, politycznego i kulturowego. Wojna jest często przedstawiana w sposób genderowy, wyrażana poprzez esencjalistyczne poglądy na temat męskiego dostawcy/wojownika i kobiecej opiekunki/mediatorki.
W kulturowych przedstawieniach konfliktów zbrojnych mężczyźni są zwykle przedstawiani jako osoby odpowiedzialne za życie, a kobiety jako jego dawczynie. Ta binarna opozycja przesłania wiele doświadczeń kobiet w Ukrainie, których rola nie ogranicza się do bycia ofiarą, macierzyństwa i małżeństwa. Kobiety działają w sektorze bezpieczeństwa, ratują ludzi i zwierzęta ze stref walk oraz zbierają dowody zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości popełnionych przez rosyjskie wojsko. Kobiety w Ukrainie walczą i stawiają opór. Wykład przeanalizuje te różnorodne doświadczenia kobiet podczas pełnej rosyjskiej inwazji na Ukrainę pod kątem kobiecych strategii przetrwania, sprawczości i wyborów.
Dr Marta Havryshko jest asystentką dr Thomasa Zanda w zakresie pedagogiki Holokaustu i studiów nad antysemityzmem w Centrum Studiów nad Holokaustem i Ludobójstwem Strasslera na Uniwersytecie Clark. Jest również współpracowniczką Ukraińskiej Akademii Nauk Ukrainy. Uzyskała tytuł doktora historii na Lwowskim Uniwersytecie Narodowym im. Iwana Franki (Ukraina, 2010). Marta Havryshko należy do grupy badawczej "Przemoc seksualna w konfliktach zbrojnych". Jej zainteresowania badawcze obejmują płeć i wojnę, militaryzm, feminizm, nacjonalizm i przemoc ze względu na płeć w konfliktach zbrojnych. Obecnie pracuje nad książką na temat przemocy seksualnej podczas Holokaustu w Ukrainie.
3 grudnia, godz. 11.00-18.00 – Pracownia kulinarna "u Fani"
11.00-12.30 – wykład "Mścicielki, pin-upy, muzułmanki – wizerunki żydowskich kobiet w czasie II wojny światowej w powojennej kulturze masowej", Karolina Sulej
Historyczne i herstoryczne "tam i wtedy" to dla popkultury często jedynie pretekst do tego, żeby snuć opowieści, które więcej wspólnego mają ze sferą zbiorowej nieświadomości, polityką historyczną, krążącym w krwiobiegu kultury mitami i symbolami i męskim spojrzeniem niż z faktycznymi wydarzeniami. O czym opowiadają herstorie kobiet w powojennych filmach, powieściach, serialach? Jak wyglądają ich obrazy? Jakimi słowami je się obiecuje? Jakie ich role mieszczą się w decorum pamięci, a jakie są przemilczane i dlaczego? W trakcie wykładu przyjrzymy się szerokiemu spektrum tekstów kultury – już od lat czterdziestych aż do dziś, zarówno z Polski, jak i spoza krajowego dyskursu – i zobaczymy, jak kształtuje się pop-pamięć o Żydówkach w czasie Zagłady – od "Ostatniego etapu" Wandy Jakubowskiej aż po teledysk Lady Gagi.
Karolina Sulej – pisarka, reportażystka, kuratorka i antropolożka mody. Autorka m.in. reportaży "Wszyscy Jesteśmy dziwni. Opowieści z Coney Island" (2018), "Rzeczy osobiste. Opowieść o ubraniach w obozach koncentracyjnych i zagłady" (2020; książka otrzymała Nagrodę im. Teresy Torańskiej, Ołówek Moczarskiego, dotarła do finału Nagrody im. Ryszarda Kapuścińskiego i Grand Press), "Historie osobiste. O ludziach i rzeczach w czasie wojny" (2021) oraz "Ciałaczki. Kobiety, które wcielają feminizm" (2022). Ponadto autorka podcastów "Ubrani" i "Garderobiana" oraz współautorka serialu podcastowego "Supernowa", który otrzymał nagrodę Podcastu Roku 2022 w konkursie im. Janusza Majki. Kuratorka wystawy "Podróż bohaterek. Powstanie kobiet" w Muzeum Powstania Warszawskiego. Działaczka w Fundacji Kraina zajmującej się integracją społeczną.
12.30-12.40 – przerwa
12.40-14.00 – wykład "Będzie wam, wrogowie, tak, jak Wiedźma powie". Hestie, Walkirie, Hetery w ukraińskiej kulturze popularnej czasów wojennych, Oksana Lytvynenko
Czy kultura popularna sprzyja powstawaniu stereotypów? Czy dominuje i kształtuje naszą świadomość? Jak oddziałują na siebie nadawca i odbiorca kulturowy w świecie stereotypów?
Kobiecość niejedno ma imię. Hestie, Walkirie, Hetery – kim są i przedstawiane Ukrainki w kulturze masowej? Czy obrazy z piosenek, plakatów i kalendarzy znajdują swoje odzwierciedlenie w opinii publicznej? Czy skrajny przejaw świata patriarchalnego, jakim jest wojna, zmienił sposób postrzegania kobiet przez społeczeństwo? W jakim kierunku poszły te zmiany? Jakie role wykonują kobiety w kraju walczącym? Czy kultura masowa odzwierciedla jedynie nastroje społeczne i powiela stereotypy czy też przyczynia się do zmian w spostrzeganiu kobiet i nadawaniu im nowych ról w społeczeństwie?
Oksana Lytvynenko – tłumaczka, filolożka, badaczka postkolonializmu w literaturze, feministka. Współpracuje z SEMA Ukraina (Denisa Mukwege Fundacion zrzesza kobiety, które przeżyły zbrodnie wojenne związane z przemocą seksualną); pracowała na granicy polsko-ukraińskiej; brała udział w tworzeniu odcinka "Kobieta na Krańcu Świata" o ukraińskich bohaterkach; była kandydatka na posłankę PE 2019 od partii Wiosna; lektorka z samoobrony w zamkniętych obozach dla uchodźczyń; współorganizatorka II Socjalnego Kongresu Kobiet; organizatorka integracyjnego feministycznego spektaklu "Włączamy razem teatr" z udziałem ukraińskich i polskich nastolatek; była członkini zarządu OSK i wiceprezeska fundacji Nie Tylko Matka Polka; skończyła kursy "Stereotypy. Teoria i praktyka", "Teoria feminizmu".
14.30-15.30 – lunch
15.30-17.00 – warsztat "Formy reprezentacji kobiecego doświadczenia – II wojna światowa i trwająca wojna w Ukrainie", Paweł Dobrosielski
Rosyjska inwazja na Ukrainę na pełną skalę była od początku opowiadana – zarówno w Ukrainie, jak i poza nią – językiem pełnym porównań i odniesień do II wojny światowej i Holokaustu. Takie paralele dotyczą wydarzeń (np. prowadzonych działań wojennych, popełnianych zbrodni), aktorów (np. sprawców, ofiary, świadków, bohaterów), miejsc (np. Babi Jar) i pojęć ogólnych (np. sprawiedliwość, nigdy więcej, ludobójstwo). Chciałbym wspólnie z osobami uczestniczącym w warsztacie przyjrzeć się temu dyskursowi od strony form reprezentacji i upamiętniania doświadczenia kobiecego. Co porównania z II wojną światową i Holokaustem pozwalają wypowiedzieć współczesnym ukraińskim narracjom w tym aspekcie? Na jakich historycznych tendencjach reprezentacji i upamiętniania się opierają? Na jaką przyszłość są obliczone?
Paweł Dobrosielski – kulturoznawca i filozof, adiunkt w Instytucie Kultury Polskiej na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się naukowo studiami krytycznymi, analizą dyskursu i pamięcią zbiorową, ze szczególnym uwzględnieniem stosunków polsko-żydowskich, II wojny światowej i Holokaustu. Autor książek m.in. "Spory o Grossa. Polskie problemy z pamięcią o Żydach" (Wydawnictwo IBL PAN, Warszawa 2017) oraz współautor i współredaktor monografii "Ślady Holokaustu w imaginarium kultury polskiej" (Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2017). Członek wielu krajowych i międzynarodowych zespołów badawczych, w tym niemiecko-polsko-ukraińskiego projektu "Discourses of War", poświęconego badaniu sposobów, w jaki rosyjska inwazja na Ukraina porównywana jest z II wojną światową i Holokaustem.
17.00-18.00 – podsumowanie kursu; przedstawienie pomysłów na upamiętnianie.
