Jak mówić o pamięci – tej zapisanej w fotografiach, pieśniach, smakach i rodzinnych opowieściach? W serii filmów dokumentalnych i animowanych poznajemy bohaterów i bohaterki, którzy – choć często urodzeni daleko od Polski – wciąż noszą ją w sobie.
Sercem galerii "Więzi" jest multimedialna instalacja prezentująca osiem krótkich filmów, wyłonionych w międzynarodowym konkursie, do którego w 2019 roku zgłosiło się aż 240 twórców. To szczere, poruszające opowieści o więziach – rodzinnych, emocjonalnych i kulturowych – kształtowanych w diasporach, pod wpływem lokalnych doświadczeń i historii. Niektóre z nich są intymne i osobiste, inne budują tożsamość całych społeczności.
Filmy prezentowane są na ekranach ukrytych za lustrami. Patrząc na bohaterów, widzowie widzą także własne odbicie – i mogą zadać sobie pytania, które towarzyszą dzieciom i wnukom polskich Żydów: Kim jestem? Skąd pochodzę? Co niosę dalej? Bo każdy z nas jest przecież odbiciem poprzednich pokoleń.
Oto osiem filmów, które w osobisty, poruszający i często zaskakujący sposób opowiadają o polsko-żydowskim dziedzictwie:
Jacob Dammas (Dania), "Warsaw Calling"
Jak udowodnić sobie, że naprawdę gdzieś przynależysz? Duński reżyser o polsko-żydowskich korzeniach podejmuje osobisty eksperyment. Z warszawskiego mieszkania łączy się z członkami rodziny rozsianymi po całym świecie: Kopenhadze, Paryżu, Tel Awiwie i Nowym Jorku. Zadaje im i sobie pytania, dotykające tożsamości, pamięci i więzi. Powstaje intymny esej dokumentalny z archiwalnymi zdjęciami — refleksyjna podróż przez historię, emocje i poszukiwanie miejsca, które można nazwać domem.
Jakub Duszyński (Polska, Francja, Izrael), "Zdjęcie rodzinne"
Poszukiwanie oryginalnej fotografii przodków reżysera z 1919 roku, przedstawiającej rodzinę kieleckiego fotografa Kopla Gringrasa, staje się punktem wyjścia do spotkania z jego potomkami rozproszonymi po świecie. Kopel prowadził zakład "Foto Moderne" w Kielcach, gdzie przez lata portretował lokalną społeczność. Zginął wraz z rodziną w Treblince — ocalała jedynie niewyraźna kopia rodzinnego zdjęcia. Dziś jego wnuki i prawnuki, mieszkające w Paryżu, Tel Awiwie i Warszawie, próbują odnaleźć oryginał fotografii, by po raz pierwszy naprawdę zobaczyć twarze swoich przodków.
Rachel Fleit (Stany Zjednoczone), "Gefilte"
Kiedy ryba nie jest rybą? Kiedy jest emocjonalnie naładowanym symbolem? W filmie Rachel Fleit przygotowanie gefilte fish – tradycyjnej żydowskiej potrawy – staje się pretekstem do refleksji nad tożsamością, pamięcią i rodziną. Kamera towarzyszy rodzinie Hermelin z przedmieść Detroit podczas wielomiesięcznych przygotowań do sederu, a kulinarna opowieść szybko przeradza się w głębszą historię.
"Tak naprawdę chodzi o miłość i stratę w każdym kęsie tego aszkenazyjskiego jedzenia" – mówi reżyserka.
Tama Macht-Tobias (Izrael), "Sztetl Jankiela"
Jak dziedziczy się pamięć? W północnym Izraelu, u podnóża góry Karmel, grupa potomków polskich Żydów odwiedza niezwykłe miejsce – muzeum Jankel’s Shtetl, które rekonstruuje życie w Polsce i Europie Wschodniej przed Holokaustem. Wśród popękanych fotografii, dziecięcych zabawek i przedmiotów codziennego użytku, pod przewodnictwem charyzmatycznego założyciela i kustosza muzeum, odkrywają świat, który zniknął – ale nie został zapomniany. Spotkanie z historią jest osobistą podróżą: do wspomnień rodziców, dzieciństwa, ale też pytań: co przekażą własnym dzieciom, co przetrwa w pamięci kolejnych pokoleń?
Katarzyna Pajzderska (Australia), "Sernik"
W 1931 roku pani Levine, polska Żydówka, otworzyła cukiernię na Lygon Street w Melbourne. Przywiozła ze sobą rodzinne przepisy z Polski – w tym na pieczony sernik, który szybko stał się symbolem domowego smaku dla powojennych emigrantów. Dziś sklep prowadzi pani Laski, córka polskiego Żyda, kontynuując tradycję i dziedzictwo miejsca, które dla wielu stało się kulinarnym pomnikiem pamięci. Film Katarzyny Pajzderskiej pokazuje, jak jeden przepis może przetrwać dekady, łączyć pokolenia i pomóc zachowywać tożsamość – bo czasem wystarczy jeden kęs, by wrócić do domu.
Sammy Rawet-Waitzberg (Brazylia), "Sekret Sarity"
Jak pielęgnować tożsamość, która ma korzenie po drugiej stronie oceanu? Sure Beile "Sarita" Rawet, urodzona w Brazylii córka polskich Żydów, od ponad 50 lat aktywnie działa w społeczności żydowskiej São Paulo. Jest członkinią WIZO (Światowej Międzynarodowej Organizacji Syjonistycznej), tłumaczy literaturę jidysz na portugalski, wspiera pacjentów żydowskich w lokalnym szpitalu i codziennie praktykuje swoją wiarę. Film to intymny portret kobiety, która z czułością i energią przekazuje dalej to, co odziedziczyła – język, wartości, pamięć. To także osobista opowieść reżysera o babci. Kobiecie pokazującej, że dziedzictwo to nie tylko przeszłość, ale codzienny wybór.
Maya Szymanowska (Francja), "Zamek Corvol"
Zamek Corvol we francuskiej Burgundii to miejsce wyjątkowe – od 1947 roku gromadzi dzieci i wnuki polskich Żydów, którzy po wojnie znaleźli schronienie we Francji. Założony przez członków Bundu Świecki Klub Żydowskiego Dzieciństwa (CLEJ) organizuje tu obozy, podczas których kolejne pokolenia uczą się historii, pieśni i języka jidysz. Ich uczestnicy, zarówno ci, którzy mają dziś ponad 80 lat, jak i młodsi instruktorzy, kontynuują tradycję. Archiwalne zdjęcia z lat 50., współczesne ujęcia zamku i osobiste wspomnienia tworzą opowieść o miejscu, łączącym przeszłość z teraźniejszością i pielęgnującym pamięć o polsko-żydowskich korzeniach.
Joanna Żero (Izrael, Polska), "Dżem"
Etgar Keret właśnie spędził pierwszą noc w swoim nowym domu w Warszawie – i ku własnemu zaskoczeniu czuje się tam jak u siebie. Film, oparty na fragmentach jego zbioru wspomnień "Siedem dobrych lat", to animowana opowieść o pamięci, rodzinie i nieoczekiwanych gestach. Wspomnienia matki, która przeżyła wojnę w Warszawie, splatają się z codziennością pisarza i jego relacją z Polską. Spotkanie z sąsiadką, która przynosi mu słoik domowego dżemu, staje się punktem wyjścia do refleksji nad tym, jak zwykłe przedmioty potrafią budować niezwykłe więzi.
"Więzi" – patronat Fundacji Koret
Galeria "Więzi" jest częścią projektu "Zwiększenie dostępu do oferty kulturalno-edukacyjnej Muzeum POLIN dzięki nowej galerii wystawy stałej oraz rozwojowi istniejącej infrastruktury" dofinansowanego z Funduszy Europejskich z programu FEnIKS 2021–2027.
