Tomek Grząślewicz, "W poszukiwaniu mysich dziur" – spacer

• godz. 11.00-13.00
• zbiórka: Sosnowiec, Szkoła Podstawowa nr 16, ul. Okrzei 56

Akcja "Mysich dziur", czyli piątego rozdziału "Mausa" Arta Spiegelmana toczy się na Środuli – w dzielnicy Sosnowca, w której w latach 1942-1943 istniało getto żydowskie. Choć niemal cała zabudowa Starej Środuli zniknęła wiele lat temu, to na podstawie dokumentów, map, wspomnień świadków oraz… "Mausa" można zbudować trasę wycieczki po dawnej sosnowieckiej dzielnicy zamkniętej.

Piotr Jakoweńko, "Nie damy się wysiedlić". Opór w getcie będzińskim

• godz. 16.00
• Dom Bojowników Getta, Będzin, ul. Rutki Laskier 24

Dom przy dzisiejszej ulicy Rutki Lakier 24, znajdujący się na terenie dawnego getta w Będzinie jest zupełnie wyjątkowym świadectwem historii. To właśnie tutaj 80 lat temu, młodzi członkowie organizacji młodzieżowej Dror oraz Poalei Syjon pod przywództwem Frumki Płotnickiej stworzyli swój bunkier – jeden z kilku najważniejszych miejsc oporu na terenie getta w Będzinie i Sosnowcu. To prawdopodobnie z tego miejsca wysłali list do swoich towarzyszy w Palestynie, który był ich ostatnim dramatycznym wołaniem o pomoc oraz swoistym pożegnaniem w obliczu nadchodzącej zagłady. To tutaj podczas likwidacji getta, w pierwszych dniach sierpnia 1943 roku, młodzi bojownicy, nie mając szans na zwycięstwo czy nawet przeżycie, stawili opór nazistom i zginęli z bronią w ręku.

Niezwykła siła tego miejsca, prawdopodobnie jedynego takiego na terenie Polski, opiera się na doskonale zachowanej, autentycznej substancji architektonicznej budynku oraz na wielkim, uniwersalnym znaczeniu historii, jaka się z tym miejscem wiąże. Jej świadectwem jest marmurowa tablica z wyrytym pamiątkowym tekstem po hebrajsku, w jidysz i po polsku, którą umieszczono na tym budynku we wrześniu 1947 roku. Jest to prawdopodobnie pierwsze trwałe upamiętnienie Holokaustu na terenie Zagłębia Dąbrowskiego i jedno z pierwszych upamiętnień na terenie Polski. Od kwietnia 2023 roku w domu, dzięki uprzejmości właścicielki – pani Anny Cieplok – udostępniona została wystawa opowiadająca o historii miejsca, która przypomina o walce młodych Żydów.

Prof. dr hab. Jacek Leociak, Podziemny Muranów

• godz. 18.00
• Dom Bojowników Getta, Będzin, ul. Rutki Laskier 24

Prehistoria Muranowa

Warszawski Muranów u swojej genezy wpisany jest w pejzaż arkadyjski. Na początku były tam sady owocowe, ogrody warzywne, młyny wodne i stawy rybne, i rzeczki spływające do Wisły. Z biegiem czasu rzeczki wysychały, znikała powoli zieleń. Ten obszar Warszawy od połowy XIX wieku zawsze niósł w sobie mrok niedostatku, nędzy, krzywdy. Miał też swoje rejony podziemne. Ten właśnie obszar stał się ziemią obiecaną warszawskich Żydów. Z nim kojarzy się nam wszystko, co w Warszawie żydowskie. Obejmował nieskończoną różnorodność form i przejawów życia, mieścił ogromne kontrasty społeczne i obyczajowe, stanowił osobliwy fenomen miasta w mieście.

Podziemia Muranowa jako wyzwanie

Jak opisać Muranów podziemny? Metaforze dendrologicznej (tkwiące pod ziemią korzenie getta) może towarzyszyć metafora anatomiczna (jeśli uznamy, że to, co mieści się pod skórą współczesnego miasta, żyje jakimś swoistym, sobie tylko właściwym życiem) lub metafora inspirowana praktykami autopsji (jeśli uznamy, że miejsce-po-getcie to zwłoki, które rozcięte skalpelem archeologa czy historyka ,odsłaniają swoje trupie wnętrze).

Podziemne muranowskie terytorium Zagłady jest niedostępne, niewidoczne, leżące poza obszarem codziennego doświadczenia ludzi żyjących w mieście tu i teraz, a także poza obszarem konwencjonalnych form upamiętnienia (muzea, pomniki, tablice, naziemne instalacje artystyczne).

Podziemny Muranów stanowi jedyny w swoim rodzaju podziemny depozyt Zagłady. Posłuchamy o Muranowie jako obszaru miejsca-po-getcie warszawskim, o tym co jest zakryte przed wzrokiem, co jest pod powierzchnią ulic, placów i podwórek dzisiejszego Muranowa…

Dr Aleksandra Namysło, Zagłada w polskim filmie powojennym

• godz. 14.00
• Dom Modlitwy Cukiermanów, Będzin, Al. Kołłątaja 24/28

Temat Zagłady Żydów oraz relacji polsko-żydowskich pojawił się w polskiej kinematografii zaraz po zakończeniu II wojny światowej. Powrócono do niego ponownie w latach 60. XX wieku. Prelekcja ma na celu pokazanie słuchaczom, w jaki sposób jego relacjonowania, jak i wiarygodność przedstawionych faktów zależały od sytuacji politycznej w PRL.

Dr Wojciech Tworek, Chasydyzm w XX wieku: Zagłada i odrodzenie

• godz. 16.00, Dom Modlitwy Cukiermanów, Będzin, Al. Kołłątaja 24/28

W międzywojniu chasydzi stanowili większość żydowskiej społeczności ortodoksyjnej w Polsce. Zagłada przyniosła kres tej społeczności. Nieliczni ocalali chasydzi zaangażowali się w odbudowę życia religijnego w Ameryce Północnej i Izraelu. Dziś, 80 lat po drugiej wojnie światowej, chasydyzm to jeden z najbardziej dynamicznie rozwijających się sektorów społeczności żydowskiej. Podczas spotkania przyjrzymy się historii zagłady i ocalenia społeczności chasydzkich w Europie Środkowo-Wschodniej oraz strategiom ich powojennego odrodzenia. Zastanowimy się nad czynnikami, które zadecydowały o skali odbudowy dominujących grup chasydzkich. Celem spotkania będzie spojrzenie na chasydyzm jako istotny, żywy i podlegający ciągłym zmianom element XX- i XXI-wiecznej kultury żydowskiej i nie tylko.

Dr Agnieszka Haska, Ostatnia szansa ratunku

• godz. 18.00, Dom Modlitwy Cukiermanów, Będzin, Al. Kołłątaja 24/28

Na przełomie 1942/1943 roku do okupowanej Polski zaczęły trafiać ze Szwajcarii paszporty państw południowo- i środkowoamerykańskich, załatwiane przez organizacje żydowskie w Szwajcarii przy udziale poselstwa RP w Bernie. Wielu Żydów – w tym w Będzinie – upatrywało w tym szansę ratunku i wyjazdu do krajów neutralnych. Co kryło się za tą akcją? Czy rzeczywiście dokumenty były przepustką do ucieczki z piekła? Co stało się z posiadaczami paszportów?

Andrzej Ciepał, Wrześniowy pogrom. Spalenie będzińskiej synagogi przez nazistów w relacjach świadków – spacer

• godz. 11.00
• zbiórka: Pomnik będzińskiej synagogi (pod Zamkiem)

Zapraszamy w 84. rocznicę spalenia będzińskiej synagogi na spotkanie upamiętniające tamte wydarzenia. Spacer będzie prowadził od miejsca upamiętnienia będzińskiej synagogi na Górze Zamkowej poprzez kościół i cmentarz parafialny, obok miejsca stracenia przy ul. Sączewskiego po plac 3 Maja z budynkiem dawnego szpitala. Opis wydarzeń oparty będzie na relacjach świadków: żyjącego w Izraelu Icchaka Turnera, księży: Aleksandra Zawadzkiego i Leona Stasińskiego oraz innych ówczesnych mieszkańców Będzina.

Rywka Telner / Renata Kołodziejska – spotkanie z ocalałą z Będzina

• godz. 16.00
• Dom Modlitwy Cukiermanów, Będzin, Al. Kołłątaja 24/28
• Spotkanie poprowadzi Karolina Jakoweńko

Zapraszamy na wyjątkowe spotkanie z Renatą Kołodziejską. Do końca II wojny światowej Renata była Rywką Telner. Urodziła się w 1935 roku w Będzinie. Z rodzicami – Frajdlą i Herszem oraz siostrą Surą mieszkali w kamienicy przy ul. Podwale 1. Błogie dzieciństwo przerwał wrzesień 1939 roku. Jesienią 1943 roku Telnerowie, jak wszyscy będzińscy Żydzi, przeniesieni zostali do getta na Warpiu-Kamionce. Alfred Rosner, u którego pracowali rodzice Rywki, namówił ich na przekazanie córki "komukolwiek". Przyjaciel Hersza – Piotr Gawlik – podjął się pomocy. Był Ślązakiem z Szarleja. "Czy ty Niemcowi chcesz dziecko oddać?" – pytała babcia Rywki… Poznajcie szkatułkową historię dziecka Holokaustu tak bardzo osadzoną w naszym regionie dawnego pogranicza śląsko-dąbrowskiego. Poznajcie Rywkę-Renatę.

8 września 2023 roku, o godz. 17.00, w Domu Pamięci Żydów Górnośląskich, oddziale Muzeum w Gliwicach odbędzie się otwarcie wystawy, której Rywka jest bohaterką, pt. "Zielony pamiętnik. Matka, córki i przyjaciółki".

• Gliwice, ul. Poniatowskiego 14

Tomek Grząślewicz, Ile jest Sosnowca w Mausie?

• godz. 14.00
• Dom Bojowników Getta, Będzin, ul. Rutki Laskier 24

W trakcie pracy nad "Mausem" Art Spiegelman opierał się głównie na opowieści swojego ojca, ocalałego z Holokaustu Władka Szpigelmana. Prowadził też na własną rękę badania. Kilkakrotnie odwiedził Polskę, był między innymi w Sosnowcu, który zajmuje centralne miejsce w jego słynnej powieści graficznej. Na ile miasto przez niego narysowane przypomina rzeczywiste? Czy przebieg selekcji na stadionie jest zgodny z innymi źródłami, a ludzie, których Władek spotkał na swojej drodze, istnieli naprawdę? Gdzie mieszkała rodzina Szpigelmanów? O tym posłuchamy podczas spotkania.

Dr Maria Ferenc, "Każdy pyta, co z nami będzie". Żydzi w Warszawie wobec wiadomości o wojnie i Zagładzie

• godz. 16.00
• Dom Bojowników Getta, Będzin, ul. Rutki Lasiker 24

Ile wiedzieli‚ zamknięci w getcie warszawskim‚ Żydzi o tym‚ co dzieje się poza murami? Jakie znaczenie miały dla nich informacje o przebiegu wojny? Jak zdobywali wiadomości o eksterminacji Żydów‚ jakie pogłoski do nich docierały i jak na nie reagowali? Kiedy zrozumieli‚ że wszyscy Żydzi zostali skazani na śmierć?

"W moich badaniach wychodzę od perspektywy ofiar‚ by pokazać złożone mechanizmy psychologiczne i społeczne rządzące procesem zdobywania informacji w trakcie wojny oraz wyłaniania się wiedzy o Zagładzie. W trakcie spotkania pokażę, że informacja (i wiedza) była w czasie Zagłady zasobem o kluczowym znaczeniu, posiadanie którego umożliwiało tworzenie interpretacji bieżących wydarzeń oraz przewidywań na przyszłość. Pozwalało to także udzielić choćby prowizorycznych odpowiedzi na pytanie, które zadawała sobie większość warszawskich Żydów: co się z nimi dalej stanie?".

Dr Patrycja Dołowy, dr Zuzanna Hertzberg, dr Karolina Szymaniak – spotkanie z współautorkami książki "Kwestia charakteru. Bojowniczki z getta warszawskiego"

• godz. 18.00
• Dom Bojowników Getta, Będzin, ul. Rutki Laskier 24

Książka poświęcona jest przede wszystkim bohaterkom, które znane były do tej pory tylko z imienia, lapidarnych wzmianek w tekstach źródłowych lub pojawiały się jako towarzyszki walki swoich kolegów. Są wśród nich dziewczyny młodsze i starsze. Te, które jeszcze przed wojną zaangażowane były w działalność społeczną czy polityczną, oraz te, które zostały niejako zmuszone sytuacją w czasie wojny. Odważne, nieśmiałe, zdeterminowane i wahające się. "To kwestia charakteru", mówi syn jednej z nich. Być może.

Skrawki życia i informacje rozsiane w archiwach, relacjach świadków lub publikacjach związanych z historią powstania w getcie warszawskim były jak pojedyncze okruchy, z których należało stworzyć pełną opowieść.

"Bojowniczek w getcie było mniej niż bojowników, a jednak przyjęły bez reszty tożsamość, zasady, dyscyplinę i cele walczących. Ich sylwetki, nakreślone piórem wybitnych polskich naukowczyń, dziennikarek i artystek, pogłębiają naszą wiedzę na temat udziału kobiet w ruchu oporu podczas Zagłady. Każdy z osobna i wszystkie razem portrety te ukazują niewyobrażalnie trudne życie kobiet w getcie – wszechobecny strach, ale i odwagę, z jaką przemycały broń i amunicję, mobilizowały innych do stawiania oporu, walczyły z bronią w ręku, dokumentowały działania podziemia i partyzantki, doglądały rannych, ratowały i ukrywały innych Żydów. W obliczu niemal pewnej śmierci znajdowały sposoby, by zachować poczucie własnej wartości, człowieczeństwa i więzi z innymi". Shana Penn

Opis książki "Kwestia charakteru. Bojowniczki z getta warszawskiego" pochodzi ze strony wydawnictwa Czarne.

Autorki:

• Kalina Błażejowska,
• Katarzyna Czerwonogóra,
• Agnieszka Dauksza,
• Patrycja Dołowy,
• Agnieszka Glińska,
• Hanka Grupińska,
• Agnieszka Haska,
• Natalia Judzińska,
• Magdalena Kozłowska,
• Joanna Ostrowska,
• Karolina Sulej,
• Anna Szyba,
• Karolina Szymaniak,
• Monika Tutak-Goll.

Ze wstępem Zuzanny Hertzberg.

Wydawnictwo Czarne. Koedycja z Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.

Organizator:

• Fundacja Brama Cukermana >>

Patronat:

• Senat Rzeczypospolitej Polskiej,
• Uniwersytet Śląski w Katowicach,
• Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN,
• Muzeum Getta Warszawskiego,
• Dom Pamięci Żydów Górnośląskich – oddział Muzeum w Gliwicach.

Zadanie dofinansowane ze środków budżetu Województwa Śląskiego.

Koordynacja: Karolina Jakoweńko

Kontakt: [email protected]

Na wszystkie wydarzenie wstęp jest bezpłatny. Liczba miejsc jest ograniczona.

Strona organizatora >>