Przyznając tę autonomię, proradziecki rząd Polski spełnił po II wojnie światowej centralne żądanie polityki żydowskiej z okresu przedwojennego.

W ciągu prawie sześciu lat, od listopada 1944 roku do października 1950 roku, pod parasolem CKŻP zorganizowano prawie całe życie publiczne Żydów w Polsce: politykę, kulturę, gospodarkę, edukację i opiekę społeczną. Jedyny wyjątek stanowiło życie religijne, które odbywało się niezależnie od niego.

CKŻP powstał w Lublinie jesienią 1944 roku, a jego celem była z jednej strony opieka nad nielicznymi ocalałymi Żydami na terenach Polski wyzwolonych spod okupacji niemieckiej. Z drugiej, miał on reprezentować ludność żydowską wobec nowej władzy - Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN) i organów państwowych.

Jego przewodniczącym został Emil Sommerstein ze Lwowa, były poseł na Sejm i syjonista. Niezwłocznie CKŻP rozpoczęło swoją działalność, np. poprzez dostarczanie żywności i organizowanie miejsca zamieszkania dla Żydów, którzy przeżyli w obozach lub kryjówkach. W tym celu założono stołówki i bursy. Później powstały domy starców i dzieci. O tych działaniach Wydział Kultury i Propagandy poinformował Żydów, publikując biuletyny i broszury w języku polskim i jidysz, a później także przygotowując audycje radiowe, emitowane później przez Polskie Radio.

Pod koniec 1944 roku powstała Centralna Żydowska Komisja Historyczna (CKŻP), która została utworzona, żeby udokumentować niemieckie zbrodnie na Żydach w czasie Zagłady. W 1947 roku przekształcono ją w Żydowski Instytut Historyczny.

W 1945 roku CKŻP przeniósł swoją siedzibę do wyzwolonej stolicy - Warszawy. Na terenie całego kraju powstały podległe mu regionalne i lokalne komitety żydowskie. Dzięki tej strukturze udało mu się  zorganizować repatriację dziesiątek tysięcy polskich Żydów ze Związku Radzieckiego, z których wielu osiedliło się na nowych terytoriach zachodnich, zwłaszcza na Dolnym Śląsku.

Zakres działalności prowadzonej przez CKŻP szybko się rozszerzał: Bank spółdzielczy i liczne spółdzielnie produkcyjne miały tworzyć miejsca pracy, a dla dzieci i młodzieży powstały szkoły w języku jidisz oraz świetlice i kluby młodzieżowe. Gazety "Dos naje leben" i "Niderszlezje" ponownie ukazywały się w Polsce w języku jidysz, a od 1947 roku, wydawnictwo "Idisz Buch" zaczęło wydawać książki w tym języku.

Teatry żydowskie powstały w Łodzi i na Dolnym Śląsku, a łódzka spółdzielnia kinowa Kinor produkowała filmy w języku jidysz. Nawet przy emigracji CKŻP wspierał polskich Żydów, a po pogromie kieleckim latem 1946 roku zarządził powstanie żydowskiego Stażu Obywatelskiego. W CKŻP istniał stosunkowo wysoki poziom pluralizmu. Jego prezydium składało się z przedstawicieli różnych partii żydowskich. W jej skład wchodzili przedstawiciele żydowskiej frakcji Polskiej Partii Robotniczej, Ogólnożydowskiego Związku Robotniczego "Bund", różnych partii syjonistycznych i organizacji żydowskich.

Dlaczego rząd polski przyznał w tym czasie Żydom tak szeroką wolność? Polska była przecież jedynym krajem w bloku radzieckim – i nie tylko tam - gdzie Żydzi mieli tak wszechstronny samorząd. Powody tego są różne i złożone: przede wszystkim CKŻP uwolniło organy rządowe od obowiązków organizacyjnych związanych z zapewnieniem żywności ocalałym Żydom, a później także przeniosło na niego znaczną część poniesionych kosztów: w 1946 roku około 80% budżetu stanowiły dotacje od American Jewish Joint Distribution Committee (JDC).

Ponieważ JDC wypłacał swoją pomoc w dolarach, państwo miało przez to dostęp do walut obcych. Ponadto Zagłada, wraz z jej ogromnymi konsekwencjami dla życia żydowskiego w Polsce, prawdopodobnie też zwiększyła gotowość do wspierania Żydów, przynajmniej symbolicznie, poprzez przyznanie im autonomii. Co więcej, przyczyniło się to do poprawy wizerunku Polski Ludowej za granicą, zwłaszcza na Zachodzie.

Autonomia trwała jednak krótko: już jesienią 1948 roku komuniści rozpoczęli w CKŻP prace nad "zakończeniem instytucjonalnego separatyzmu ludności żydowskiej w Polsce". Dzięki sprawnej polityce kadrowej udało im się stać się decydującą siłą w CKŻP. Ich dojście do władzy przypieczętowano w kwietniu 1949 roku wyborem Hersza Smolara na przewodniczącego. Zastąpił on lewicowego syjonistę Adolfa Bermana, następcę Emila Sommersteina, który wyemigrował w 1946 roku. W ciągu kilku miesięcy większość instytucji żydowskich działających pod egidą CKŻP została upaństwowiona lub rozwiązana.

Połączenie z Żydowskim Towarzystwem Kultury w październiku 1950 roku zakończyło odrębną drogę polską autonomii żydowskiej. Niemniej jednak, pozostała jedna mała cecha szczególna: podczas gdy we wszystkich innych państwach europejskich po obu stronach żelaznej kurtyny gminy żydowskie na ogół występowały jako przedstawicielstwo Żydów danego kraju, w Polsce istniała podwójna struktura: TSKŻ jako świecki związek mniejszości narodowej i kulturowej oraz gminy jako reprezentacja wyznaniowa.

Literatura: 

1. August Grabski: Centralny Komitet Żydów w Polce (1944–1950). Historia polityczna. Warszawa 2015.
2. Helena Datner: Po Zagładzie. Społeczna historia żydowskich domów dziecka, szkół, kół studentów w dokumentach Centralnego Komitetu Żydów w Polsce. Warszawa 2016.
3. Piotr Kendziorek: Program i praktyka produktywizacji Żydów polskich w działalności CKŻP. Warszawa 2016.