Rocznice i święta
3.05.1791

Rocznica uchwalenia Konstytucji 3 maja

Kopia Konstytucji 3 maja eksponowana w Sali Senatorskiej w Warszawie, Konstytucja w formie książki, otwarta jest na stronie tytułowej. Leży w szklanej gablocie, która stoi na wysokim postumencie. Na gablocie tabliczka z napisem Konstytucja 3 maja
Kopia Konstytucji 3 maja eksponowana w Sali Senatorskiej w Warszawie, fot. Adrian Grycuk, Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Poland license.

Konstytucja majowa z 1791 roku nie wspomina o przedstawicielach wspólnot żydowskich. Niemniej jej uchwalenie było istotnym krokiem w dyskusjach na temat położenia prawnego i statusu społecznego Żydów zamieszkujących ziemie polskie.

U schyłku XVIII wieku Rzeczpospolita znalazła się w trudnym położeniu z racji zarówno poważnych kłopotów wewnętrznych (blokujące podejmowanie naprawy państwa zasady ustrojowe, w tym liberum veto), jak i zewnętrznych (zakusy mocarstw zaborczych: Rosji, Prus i Austrii, zrealizowane jako pierwszy rozbiór Rzeczypospolitej w 1772 roku). Za czasów panowania Stanisława Augusta, przynajmniej od lat 60. XVIII stulecia, podejmowano problem statusu i miejsca wspólnot żydowskich w strukturach państwa wieloreligijnego, opartego na modelu stanowym. Podjęto próbę szacunku liczby Żydów, zlikwidowano sejmy żydowskie. Publicyści wiedli spory o "reformę Żydów".

Sejm Czteroletni (1788-1792) toczył dyskusję na temat reformy państwa, a jedną z poruszanych kwestii była konstytucja (pierwsza w Europie), regulująca zasady działania państwa i mająca w efekcie wzmocnić system rządów. Konstytucja majowa nie wspomina o Żydach. Nie oznacza to jednak, że losy Żydów zamieszkujących ówczesną Rzeczpospolitą nie splatały się z tą ustawą. Nowe przepisy dotyczące mieszczaństwa pomijały Żydów, kwestionując de facto ich prawo do osiedlania się w miastach i miasteczkach (które w znakomitej większości zamieszkiwali). Pominięcie w konstytucji majowej Żydów i ich położenia prawnego nie sprawiło, że zaniechano dyskusji o konieczności zmian w tym zakresie. Politycy i publicyści, z posłem Butrymowiczem na czele, proponowali szereg rozwiązań, mających na celu poprawę położenia Żydów, szerszą kontrolę i bardziej racjonalne zarządzanie tą grupą ludności.

Walkę o naprawę Rzeczypospolitej, mimo braku rozstrzygnięć w sprawach żydowskich w samej konstytucji, przyjęli Żydzi z optymizmem. Podejmowane przez sejm kroki wskazywały bowiem na pozytywny kierunek zmian, a szereg problemów wewnętrznych, z jakimi borykały się kahały (kłopoty finansowe w postaci zadłużenia, oligarchiczne zarządzanie gminami) zainteresowały polityków I Rzeczypospolitej, co dawało nadzieję na wsparcie w ich rozwiązaniu.

Powszechny nastrój radości z powodu uchwalenia majowej konstytucji udzielił się także Żydom. Wspólnie z chrześcijanami manifestowali na ulicach swoje zadowolenie i nadzieje, jakie niosły skuteczne próby naprawy państwa. W uroczystych pochodach prezentowano entuzjazm w stosunku do przyjętych reform. Ten kredyt zaufania, z jednej strony wymuszony trudną, wymagającą zmian sytuacją gmin, z drugiej powodowany euforią społeczeństwa wobec skutecznego kroku w kierunku reform, jest z dzisiejszej perspektywy interesującym zjawiskiem, obrazującym postawę Żydów wobec państwowości polskiej. Co więcej, waga konstytucji majowej była doceniana także z upływem czasu, Żydzi obchodzili bowiem entuzjastycznie rocznice upamiętniające uchwalenie Konstytucji 3 maja. Do dziś przetrwał hymn ułożony na tę okoliczność, w którym podkreślano nastrój radości z powodu uchwalenia ustawy zasadniczej i szczególną rolę króla Stanisława Augusta w tym procesie.

Konstytucja majowa nie zmieniła de iure położenia Żydów w Rzeczypospolitej. Pozwoliła jednak przedstawicielom wspólnot żydowskich zaobserwować pozytywne tendencje w zakresie rozumienia potrzeby zmiany statusu prawnego Żydów w reformowanym państwie. Emocje jakie towarzyszyły wydarzeniom 1791 roku na ulicach Warszawy i większych miast Rzeczypospolitej Obojga Narodów możemy sobie tylko wyobrazić. Dobrze oddaje je powstały w 1831 roku "Mazurek 3 maja", przywołujący nastrój pozytywnej zmiany wersetem: "witaj maj, piękny maj".