Zbiory

Rysunek Ryszarda Moszkowskiego: Historia Zagłady zapisana w przedmiotach

Szkic "Le souci" [Frasunek]. Ryszarda Moszkowskiego przedstawia kobietę, mężczyzę i dziecko.
fot. Muzeum Historii Żydów Polskich

Nie znamy żadnej fotografii rzeźbiarza i architekta Ryszarda Moszkowskiego (1906–1945). O nim samym też wiemy niewiele. Moszkowski urodził się i przez wiele lat mieszkał w Belgii, gdzie studiował, i we Francji, do Polski wrócił w 1937 roku. W Paryżu wystawiał na Salonach: Jesiennym (1931) i Tuileryjskim (1935).

Być może powrót do Warszawy wiązał się z pracami rzeźbiarskimi (były to supraporty nad wejściami bocznymi) do pierwszego drapacza chmur w stolicy, wzniesionego przez brytyjskie Towarzystwo Ubezpieczeń "Prudential" w latach 1931–1933 według projektu Marcina Weinfelda.

Jedna z tych rzeźb ocalała, znajduje się obecnie, podobnie jak kilka innych, w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie. Kilkanaście prac rzeźbiarskich Moszkowskiego jest także w kolekcji Żydowskiego Instytutu Historycznego. Do tego dorobku możemy teraz dodać piękny rysunek z kolekcji Muzeum POLIN. Narysowany w Paryżu szkic kobiety, mężczyzny i dziecka zatytułowany jest "Le souci [Frasunek]. Ten przewrotny tytuł odnosi się być może do narodzin dziecka.

Najwięcej wiemy o losach wojennych Moszkowskiego. Żoną rzeźbiarza była znana pianistka Róża Etkin, laureatka III nagrody na I Międzynarodowym Konkursie Pianistyczny im. Fryderyka Chopina (1927). W lutym 1939 r. wzięli ślub ("Głos Gminy Żydowskiej" 1939, nr 5–6, s. 138). Wojnę spędzili w Warszawie, po tzw. stronie "aryjskiej", jako państwo Roszkowscy. Barbara Loeffler-Zbrożyna wspominała wojenną edukację: "W tajemniczy świat sztuki […] wprowadził mnie […] nowo poznany człowiek – Ryszard [M]oszkowski, malarz, rzeźbiarz, architekt, pięknie piszący. W jego domu, w atmosferze najwyższej kultury stawiałam pierwsze kroki w rzeźbie, rysunku i malarstwie. Lubiłam jego prace, przez niego stali mi się bliscy francuscy artyści: Maillol, Despiau, Gimondd, Valery, Giacometti, a także rzeźba etruska. Mieli taki jak Ryszard delikatny i ciepły stosunek do człowieka” (cyt. za: A.M. Leśniewska, "Barbara Zbrożyna", Orońsk 2006, s. 33).

Moszkowscy mieszkali na Żoliborzu, Żoliborz to także ostatni ślad tragicznej wojennej egzystencji rzeźbiarza i pianistki. Jak i gdzie dokładnie zginęli Róża i Ryszard Moszkowscy, nie wiemy. Zapewne z obawy przed odkryciem ich pochodzenia przez Niemców w trakcie legitymowania – nie zdecydowali się po upadku powstania warszawskiego na wyjście z ludnością cywilną z Warszawy, pozostali jak wielu Żydów w ukryciu. Najprawdopodobniej w styczniu 1945 r. zostali odnalezieni i rozstrzelani przez Niemców (więcej: E. Toniak, "Ryszard Moszkowski: o nieobecności", "Pamiętnik Sztuk Pięknych" 2017, nr 12, s. 185–194). 

W 2021 r. Marek Sawicki, siostrzeniec (syn kuzynki) Ryszarda Moszkowskiego, odnalazł rysunek w przedwojennym czasopiśmie, zachowanym w archiwum rodziny Moszkowskich.

Podarowany do kolekcji Muzeum POLIN rysunek został poddany konserwacji.